Category: Eachdraidh

Uamh Baile na Mòna

An Gearran 20th, 2025

Tha oighreachd Baile na Mòna, no Balnamoon mar a tha e air a chlàradh air na mapaichean, suidhichte faisg air Breichin ann am Machair Aonghais. Aig àm Bliadhna Theàrlaich, b’ e Seumas Carnegie an t-uachdaran oirre. Bha esan na Sheumasach gu a smior agus ghabh e ann an Rèisimeid Chlann MhicIlleBhuidhe (Ogilvie) mar oifigear.

Chaidh an Rèisimeid fhèin a thogail, agus bha còrr is mìle saighdear an làthair, ann an Srath Mòr is Dùn Dèagh agus ann an glinn Aonghais. Lean iad am Prionnsa Teàrlach gu Derby – agus air ais a dh’Alba – anns a’ gheamhradh 1745/46. Aig toiseach a’ Ghearrain 1746, bha iad a’ caismeachd tron t-Srath Mhòr gus an do ràinig iad Gleann Clobha. Chuir iad dà latha seachad a’ tadhal air na teaghlaichean anns na dachaighean aca fhèin, mus do ghabh iad na seann slighean thar a’ mhonaidh a Ghleann Muice agus an uair sin fada gu tuath a Mhoireibh agus a dh’ionnsaigh na bha an dàn dhaibh aig Cùil Lodair.

Tha mi a’ smaoineachadh gu bheil a’ mhòr-chuid de na daoine san latha an diugh a’ creidsinn gun deach na feachdan Seumasach gu lèir a ruagadh às dèidh Blàr Chùil Lodair. Gu dearbh, chaill iad am blàr agus rinn am Bùidsear agus am feachd aige sgrios air feadh an àite a’ cur nan ceudan dhiubh gu bàs, ach bha còig mìle de na saighdearan Seumasach air teiche air falbh gu Taigh-feachd an Ruadhainn (Ruthven Barracks) gus òrduighean ùra fhaighinn. Bha iad misneachail gun deigheadh aca air cumail a’ dol leis an ar-a-mach. Às dèidh latha no dhà ge-tà, thàinig naidheachd gun robh am Prionnsa fhèin a’ feuchainn ri tilleadh dhan Fhraing agus bha an t-ar-a-mach seachad.

An ath-latha, thòisich Rèisimeid Chlann MhicIlleBhuidhe air tilleadh dhachaigh troimh Ghleann Fèisidh, ann an deagh òrdugh agus fo bhratach na rèisimeid, a’ ruigsinn Baile Mhoireil aig dol fodha na grèine. Chuir iad an oidhche seachad ann mus do thriall iad a Ghleann Clobha. Chaidh an leigeil air falbh an siud. Thill a’ mhòr-chuid de na saighdearan àbhaisteach gu na dachaighean aca an dòchas gum biodh iad sàbhailte gu leòr ach cha b’ urrainn dha na h-oifigearan an aon rud a dhèanamh. Bha iadsan ann am fìor chunnart, oir chuireadh an Riaghaltas an grèim iad le cinnt.

Chuir Seumas Carnegie roimhe a dhol am falach. Bho Chlobha, chaidh e thar a’ mhonaidh chun an ear-thuath. Cha robh e air còtaichean-dearga fhaicinn idir ach bha e an dùil gum biodh iad ga shireadh. Bha e eòlach air an sgìre iomallach seo mar chùl a làimhe agus nuair a ràinig e Gleann Marc, fhuair e lorg air uamh bheag far am b’ urrainn dha fuireach airson greis. Thog e clachan airson beul na h-uaimhe a dhèanamh nas lugha. Chuir e còinneach air muin nan clachan ùra.

Am falach air a’ bhràigh am measg nan clach mòra agus loma-làn de fhraoch is raineach, bhiodh e gu math doirbh dha na saighdearan-dearga a lorg. Chitheadh e duine sam bith a’ tighinn a-nìos an gleann air astar fada. Bha e dòchasach gum biodh e cho sàbhailte ’s a ghabhadh ann. A bharrachd air sin, b’ ann ri taobh eas àlainn ’s linne bhrèagha a bha an uamh. Bha am bùrn glan is fionnar agus coltas gum biodh e freagarrach ri òl.

Bha clachan beag aig beul a’ ghlinne agus cha robh Caisteal Inbhir Marc ach trì no ceithir mìltean air falbh. Bha e cinnteach gum biodh a chàirdean deònach air a chuideachadh. Agus sin mar a thachair. Chuireadh e seachad ùine aig a’ chaisteal nam biodh cùisean sàmhach agus sàbhailte, ach nan tigeadh na saighdearan-dearga faisg air a’ ghleann, thilleadh e dhan uamh. Bheireadh muinntir a’ ghlinne biadh dha nuair a bhiodh e a’ fuireach anns an uamh. Shir na saighdearan air a shon ach cha do lorg iad e no an uamh aige.

Às dèidh timcheall air bliadhna am falach ge-tà, chuala am ministear ionadail mu na bha dol anns a’ ghleann agus chuir e brath gu na saighdearan Hanobharach. Ghlac iad Seumas Carnegie eadar a’ chaisteal agus an uamh. Chaidh “Baile na Mòna” a chur sa phrìosan ann an Lunnainn. Ach, air adhbhar air choireigin, cha robh fianais gu leòr aig a’ chùirt gum b’ esan an duine ceart. Chaidh na casaidean a chùl-ghairm agus b’ fheudar don riaghaltas a leigeil ma sgaoil ann an 1748.

Tha an uamh air a clàradh air mapa OS ach a dh’aindeoin sin chan eil i furasta a lorg.

Tha a’ bhratach a bh’ aig Rèisimeid Chlann MhicIlleBhuidhe ri faicinn ann an Gailearaidh Mhic Mhànais, Dùn Dèagh. Chaidh a’ bhratach a chur am falach às dèidh a’ bhlàir ann an taigh faisg air A’ Cheathramh Mhòr (Kirriemuir) le Caiptean John Kinloch a ghiùlain e aig Cùil Lodair. Chaidh a lorg ann an 1920. Tha a’ bhratach seo gu math prìseil bhon a chaidh gach bratach eile a losgadh ann an Dùn Èideann leis an Riaghaltas.

Le Donnchadh MacCàba
Ar n-ùine bheag air an t-saoghal seo

Am Faoilleach 14th, 2025

An t-seachdain sa chaidh ann an 1992, dh’eug m’ athair le greim-chridhe san ospadal ann an Dùn Dèagh. B’ ionann aois-san agus m’ aois-se an-dràsta.

Air an dearbh bhliadhna, chaidh Graeme Souness, manaidsear Liverpool, fon lannsa gus seach-chuisle trìobailte a’ chridhe fhaighinn ann an Sasainn. Mas math mo chuimhne (a bhios lapach mu na mion-phuingean uaireannan), ’s esan a’ chiad Albannach a fhuair an obair-lannsa ùr-nodha seo o Ameireagaidh, oir cha robh e ri fhaotainn an Alba ann an 1992.

B’ e cluicheadair ball-coise a bha nam athair fhìn. Chluich e air aghaidh na pàirce dha Arbroath FC aon turas co-dhiù. Tha dealbh againn san teaghlach de phrìomh-sgioba Obar Bhrothaig agus m’ athair ’na shuidhe aig cridhe na cuideachd. Chaidh a thogail sna 1960an.

Air sràid Keptie a’ bhaile, tha gruagaire ann, The Lichtie Hairdresser, don deach mi airson cliop an-uiridh a tha a’ taisbeanadh am miadh agus am moit à Arbroath FC le dealbhan eachdraidheil na sgioba a’ còmhdachadh nam ballachan. Ged a thug mi sùil gheur orra fhad ’s a bha mi anns a’ bhùth, chan fhaca mi dealbh na sgioba le m’ athair ann. Cha b’ iongnadh sin, oir chan fhada a chluich e dhaibh mus do reubadh luighean ’na iosgaid, agus b’ e deireadh an sgeòil dha an sin. Bha e ’na chunntasair-cairte ann an Obar Bhrothaig nuair a bha mise ’s mo bhràithrean a’ fàs suas ann am Port Bhrothaig, Dùn Dè.

Rugadh m’ athair dha Winnie, 16 bliadhna a dh’aois às a’ Mhaoirne, Siorrachd Obar Dheathain an-diugh, agus chaidh uchd-mhacachd le antaidh ’s an duine aice-se. Ach dh’fhiosraich mi o chionn goirid gur e Eadailteach a bha na athair-san. Prìosanach cogaidh a bh’ ann à campa Northill faisg air Coinmheadh (Laurencekirk).

Nise, seo far a bheil annas eachdraidh ga leigeil ris. Dè an t-annas dheth? ─ Gun robh aon seanair agam nach b’ aithne dhomh na phrìosanach Eadailteach a’ fuireach ann an Alba tron Chogadh, agus seanair eile air an robh mi eòlach, na shaighdear san aon chogadh a’ sabaid san Eadailt fhèin. Thug athair mo mhàthar, à Dùthaich MhicAoidh (Achbharasdal), seirbheis ann an rèisimeid Ghàidhealach san Dàrna Cogadh, agus chaidh a leòn ’na chas san Eadailt. Thill e dhachaigh, agus dh’obraich e ’na chìobair air oighreachd Fhlicheataidh, Srath Narann, le a bhean (à Siabstar, D.MacAoidh) mus robh iad a’ tàmh ann am Baile Dhubhthaich agus mus do chaith iad an còrr de an làithean air chluaineas ann an Inbhir Pheofharain.

_{Flicheataidh, Srath Narann is coin-chaorach mo sheanar}

Ach a bharrachd air an sgeul teaghlaich seo, tha eachdraidh nam prìosanach cogaidh ann an Alba glè inntinneach. ’S dòcha gun cuala sibh mun chaibeal a thog buidheann de phrìosanaich Eadailteach (le cuideachadh còrr is mìle eile) ann an Arcaibh? Ma sheallar air làraichean-lìn baile Choinmheidh agus ma rannsaichear ann an inneal-luirg Google no eile, nochdaidh fiosrachadh mu na campaichean is uaireannan càirdeas a dh’èirich eadar prìosanaich Eadailteach is tuathanaich Albannach feadh a’ chogaidh. Gheibhear deagh artaigil ann an Courier Dhùn Dè mu dheidhinn Campa Northhill on t-Samhain, 2020 le Gayle Ritchie.

Category: Eachdraidh

Uamh Baile na Mòna

Ar n-ùine bheag air an t-saoghal seo